PAPER ID:IJIM/V.5(I)/19-32/5

AUTHOR: ਡਾ. ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ (Dr. Kuldeep Singh)

TITLE :ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ, ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਦੇਣ ( Guru Gobind Singh Di Bharti Samaj , Sahit Te Sabhiyachar Nu Dein ) 

ABSTRACT: ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ (1666–1708), ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਧਾਰਮਿਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੈ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ  ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਪਰਖ-ਪੜਚੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪੁਨਰਗਠਨ ਦੁਆਰਾ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਸ਼ਕਤ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਯੋਗਦਾਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ 1699 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਜਾਤੀਗਤ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੋਕਤੰਤਰੀ “ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ” (Saint-Soldier) ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ/ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਥਾਗਤ ਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 52 ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਵਰਗੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪੁਨਰ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਨਤਾ ਵਿੱਚ ਹਿੰਮਤ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮਾਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ “ਧਰਮਯੁੱਧ” (war for Righteousness) ਲਈ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਖਰੀ ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੰਮਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀਕਰਨ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਨੀਂਹ ਕਿਵੇਂ ਰੱਖੀ।

KEYWORDS:  ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ, ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ, ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ, ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ, ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਸੰਕਲਪ, ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ, ਨਿਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ, ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ, ਸਮਾਜਕ ਸਮਾਨਤਾ, ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਰੰਪਰਾ

Click here to download Fulltext

Click here to download Certificate